Rolnicze święto «Orach toju» w obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny okresu międzywojennego


Abstrakt

Artykuł przedstawia karaimskie święto rolnicze zwane Orach toju. Obchodzono go jesienią w Trokach na Wileńszczyźnie w latach 1929-1939. Autor omówił jego pochodzenie, nazwę oraz przebieg uroczystości. Wykorzystano dostępne źródła archiwalne: relacje, korespondencję i zdjęcia. Święto przerwała II wojna światowa i nacjonalizacja pól karaimskich w Trokach. Mimo to Orach toju, świeckie dożynki, wpisały się w kulturę karaimską.


Słowa kluczowe

święto rolnicze Orach toju; obrzędy Karaimów; Troki; Międzywojnie

Źródła

Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie (BLAN), F. 143-241, F. 143-1248, F. 301-354, F. 301-407.

Biblioteka Narodowa w Warszawie (BN), DŻS XII 8b/p.87/14.

Trockie Muzeum Historyczne w Trokach (TIM), K 809, K 1326, 2221.

Archiwum Związku Karaimów Polskich.

Bibliografia

Abkowicz, Mariola, Sulimowicz, Anna, Jak powstał projekt „Orach Toju 2013”, „Awazymyz”, nr 4 (41), 2013, s. 12–16.

Abkowicz, Mariola, Sulimowicz, Anna, Karaimi w Niepodległej, „Awazymyz”, nr 1 (58), 2018, s. 24–27.

[Babadžan, Aleksandr A.], Kalendar’ karaimov-tûrkov. Prazdniki i pamâtnye daty, „Karaimskie vesti”, nr 1 (82), 2008, s. 8.

Baraš, Â[kov] I., Kefeli, V[alentin] I., Šamaš, S[ergej] Â. Kratkaâ istoriâ krymskih karaimov, [w:] Karaimy, Materialy k serii «Narody i kul’tury», vyp. XIV, kn. 1, Moskva 1993, s. 9–31.

Borawski, Piotr, Zwyczaje i obrzędy religijne Karaimów litewskich, „Acta Baltico-Slavica”, t. XIX, 1990, s. 265–295.

Čepienė Irena, Historia litewskiej kultury etnicznej, tłum. Mieczysław Jackiewicz, Kaunas 2000.

Czerniak, Grażyna, Czas przejścia. Wybrane letnie i jesienne obyczaje Litwinów i Żmudzinów, [w:] Transformacja środowiska międzynarodowego i jego wielowymiarowość, t. I, red. Roman Kordoński [et al.], Lwów – Olsztyn 2016.

Čoref, Mihal Â., Krymskie karaimy. Èlementy âzyčestva, [w:] Bogi Tavridy. Istoriâ religij narodov Kryma, red. Anatolij S. Glušak, Pavel I. Artûh, Sevastopol’ 1997, s. 220–228.

Čypčychlej učma Trochka. Lietuva karajlarnyn jyrlary / Į Trakus paukščiu plasnosiu. Lietuvos karaimų poezija, ed. Karina Firkavičiūtė, Vilnius 1997.

Delegacja ludności karaimskiej u p. wojewody, „Kurjer Wileński”, 1929, nr 210, s. 3.

Depesza karaimów trockich do wojewody wileńskiego, „Kurjer Wileński”, 1929, nr 212, s. 3.

Dubiński, Aleksander, Karaimska Wystawa Etnograficzna w Trokach, [w:] idem, Caraimica. Prace karaimoznawcze, red. Tadeusz Majda, Warszawa 1994, s. 265–268. Prymarnie tekst wydany w: „Muzealnictwo”, nr 33, 1990, s. 73–77.

Dubiński, Aleksander, Szymona Firkowicza twórczość literacka w języku karaimskim, [w:] idem, Caraimica. Prace karaimoznawcze, red. Tadeusz Majda, Warszawa 1994, s. 201–210. Tekst prymarnie ukazał się po rosyjsku: „Vil’niûs” 1993, nr 8, s. 126–133, po polsku: „Przegląd Orientalistyczny”, nr 3–4 (167–168), 1993, s. 204–210.

Dubiński, Aleksander, Z życia Karaimów trockich w okresie międzywojennym, [w:] Karaimi (materiały z sesji naukowej), red. Aleksander Dubiński, Eugeniusz Śliwka, Pieniężno 1987, s. 30–40.

Dubiński, Aleksander, Życie społeczne i kulturalne Karaimów na Wileńszczyźnie lat międzywojennych, [w:] idem, Caraimica. Prace karaimoznawcze, red. Tadeusz Majda, Warszawa 1994, s. 249–256. Prymarnie tekst ogłoszony [w:] Wilno – Wileńszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur, red. Elżbieta Feliksiak [et al.], t. I, Białystok 1992, s. 329–342.

Firkowicz, Szymon, O Karaimach w Polsce, Troki 1938.

Firkowicz, Szymon, Orach toju oraz polski przekład Anny Sulimowicz, „Awazymyz”, nr 3 (32), 2011, s. 3.

F., S. [Firkowicz, Szymon], Troki. Orach Toju, „Myśl Karaimska”, t. XII, 1937–1938, z. 12, s. 149.

Gimbatova, Madina B., Duhovnaâ kul’tura nogajcev v XIX – načale XX v., Mahačkala 2005.

Gloger, Zygmunt, Encyklopedja staropolska ilustrowana, t. IV, Warszawa 1903.

Hafuz, Mark È., Karaimy. Istoriko-ètnografičeskie očerki, Materialy k serii «Narody i kul’tury», vyp. XIV, kn. 4, Moskva 1993.

(J.) [Jakubowski, Józef], U Karaimów w Trokach, „Młody Krajoznawca Śląski”, nr 12, 1935, s. 14–17.

(J.) [Jakubowski, Józef], Z obrzędów i obyczajów karaimskich, „Młody Krajoznawca Śląski”, nr 24, 1937, s. 22–23.

Karaimsko-russko-pol’skij slovar’ / Słownik karaimsko-rosyjsko-polski, ed. Nikołaj A. Baskakow, Seraja M. Szapszał, Ananiasz Zajączkowski, Moskwa 1974.

Karaimy [w:] Krym. Socvetie nacional’nyh kul’tur: tradicii, obyčai, prazdniki, obrâdy, ed. Nina V. Malyševa, Nina N. Voloŝuk, kn. 2, Simferopol’ 2003, s. 5–51.

Karaj dińliliarniń jalbarmach jergialiari. vol. II: Ochumach üčiuń adiet’ vahdalarynda, ed. Mykolas Firkovičius, Vilnius 1999.

Karaj jyrlary. Sbornik poèzii litovskih karaimov / Karaj jyrlary. Lietuvos karaimų poezijos rinktinė, ed. Mihail I. Firkovič, Vil’niûs 1989.

Kerejtov, R[amazan]. H., Narodnyj kalendar’ i kalendarnaâ obrâdnost’ nogajcev, [w:] Kalendar’ i kalenarnaâ obrâdnost’ narodov Karačaevo-Čerkesii, red. Veniamin P. Kobyčev [et al.], Čerkessk 1989.

Kobeckajte, Galina, Karaimy: byt’ i ostat’sâ, „Vil’niûs” 1990, nr 4, s. 103–112.

Kobeckaitė, Halina, Teatralizuotas vaidinimas, „Trakų žemė”, nr z 3.01.2014 r., wersja online: http://www.traku-zeme.lt/teatralizuotas-vaidinimas/ [dostęp: 17.08.2017].

Kowalski, Tadeusz, Karaimische Texte im Dialekt von Troki, Kraków 1929.

Krywko, Jan, O ogórku trockim. Nieco z historji uprawy ogórka w Trokach, „Tygodnik Rolniczy”, nr 33/34, 1926, s. 355–358; nr 35/36, s. 374–377, nr 37/38, s. 408–409. Toż samo jako osobna uzupełniona odbitka Wilno 1926.

Kulwieć, [Eugeniusz], Troki: przewodnik, Wilno 1939.

Lavrinovičûs, Markas, Avaldan kieliasigia. Iz dalëkogo prošlogo v buduŝee, Trakaj 2011.

Lietuvos karaimų poezijos rinktinė „Karaj jyrlary” / Sbornik poèzii litovskih karaimov „Karaj jyrlary”, ed. Mihail I. Firkovič, Vil’niûs 1989.

L-y, M., Wśród przywiązanych do Rzplitej karaimów, „Kurjer Bydgoski”, nr 199, 1933, s. 5.

Miśkiewicz, Ali, Tatarzy polscy, 1918–1939. Życie społeczno-kulturalne i religijne, Warszawa 1990.

Musaev, Kenesbaj M., Leksika tûrskih âzykov v sravnitel’nom osveŝenii. Zapadnokypčakskaâ grupa, Moskva 1975.

Opyt slovarâ tûrskih narečij / Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialecte, ed. Wilhelm. Radloff, t. I, cz. 2, Sankt-Peterburg 1893.

Ovezov, Džan Mamed, Naselenie doliny Čandyra i srednego tečeniâ Sumbara, Ašhabad 1976.

Pawelec, Mariusz, Obraz karaimskich Trok na łamach „Młodego Krajoznawcy Śląskiego”, „Awazymyz”, nr 4 (53), 2016, s. 14–17.

(PAT), Delegacja ludności karaimskiej u woj. Raczkiewicza, „Hasło Łódzkie”, 1929, nr 252, s. 1.

Pełczyński, Grzegorz, Karaimi polscy, Poznań 2004.

Pełczyński, Grzegorz, Karaimskie święta, „W Drodze”, nr 9 (181), 1988, s. 75–79.

Piątkowski, M., Karaimszczyzna w oczach Żyda. (Reportaż z Trok), „Nasza Opinja”, 1936, nr 64 (191), s. 6–7.

Pilecki, Szymon, Bogusław i Kamila Firkowiczowie i ich potomkowie, „Almanach Karaimski”, nr [1] 2007, s. 85–100.

Pilecki, Szymon, Chłopiec z Leśnik. Dziennik z lat 1939–1945, [Wrocław] 2009.

Pilecki, Szymon, Karaimskie życie społeczne i religijne okresu międzywojennego, czas wojny, decyzje o przyjeździe do Polski, [w:] Karaimi, red. Beata Machul-Telus, Warszawa 2012, s. 34–52.

Pileckij, Šimon, Tradicionnye karaimskie prazdniki v Trakae v gody Vtoroj Mirovoj vojny, [w:] Krymskie karaimy. Istoričeskaâ territoriâ. Ètnokul’tura, red. Ûrij A. Polkanov, Simferopol’ 2005, s. 51–55.

Polkanov, A[leksandr] I., Krymskie karaimy, [Bahčisaraj] 1994.

Regulacje hipotek, [w:] Obwieszczenia Publiczne: dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Sprawiedliwości, nr 82, Warszawa 1937, s. 10–14.

Sarač, Mihail S., Religiâ krymskich karaev (karaimov) ot šamanizma do filosofsko-religioznogo učeniâ Anana Ben Davida, [w:] Karaimskaâ narodnaâ èncyklopediâ, t. II: Vera i religiâ, red. Mihail S. Sarač, Pariž 1996, s. 11–27.

Seraya Szapszal’s Karaim collection, ed. Žygintas Būčys, Vilnius 2003.

Sigaeva, Galina V., Krymskie karaimy v Trakaj. Iz arhiva M. F. Slinkina, [w:] Sbornik dokladov konferencii „Slinkinskie čteniâ” pamâti professora M. F. Slinkina, red. Sergej S. Ŝevelev, Denis V. Dorofeev, Simferopol’ 2013, s. 47–50.

Słownictwo karaimskie. Karaimsko-polsko-niemiecki słownik / Westkaraimische Sprache. Karaimisch-polnisch-deutsches Wörterbuch, ed. Aleksander Mardkowicz, Łuck 1935.

Sykała, Janusz, Z państwa Chazarów na Wybrzeże Gdańskie (Karaimi – geneza i doktryna), „Rocznik Gdański” 1985, z. 1, s. 207–221.

Sz-n, S. [Szyszman, Szymon], Życie karaimskie w Polsce, „Myśl Karaimska”, t. II, 1929, z. 2, s. 41–42.

Šajtan, I[gor]., Prazdnovanie Orax-Toû v Simferopole, „Karaimskie vesti”, nr 33, 1997, s. 2.

Šajtanov, S[ergej]. I., Sukkot ili Orax toû?, „Izvestiâ Duhovnogo Upravleniâ karaimov Respubliki Krym” 29 (38), 2018, s. 11–13.

Šaknys, Žilvytis, Karaimų kalendorinės šventės valstybinių švenčių aspektu, „Lietuvos etnologija”, nr 15 (24), 2015, s. 99–128.

Šaknys, Žilvytis, Problemy funkcionirovaniâ tradicionnyh prazdnikov v sovremennom mnogonacinal’nom gorode, [w:] Prazdniki i obrâdy v Uralo-Povolže: tradicii i novacii v sovremennoj kul’ture, otv. red. E[katerina]. A. Âgafova, Samara 2016, s. 12–17.

Szapszał, Hadży Seraja, Przeszłość i teraźniejszość Karaimów, „Wiedza i Życie”, 1934, nr 3, s. 213–224.

[Tiriâki, Viktor Z.], Orak’’ Toû. Prazdnik urožaâ, Evpatoria 2006.

Tiriâki, Viktor Z., Pavlenkova, Nadežda V., Tradicionnye izdeliâ iz teksta u krymskih karaimov, [w:] Hleb v narodnoj kul’ture, Moskva 2004, s. 323–341.

Tochtermann, Jan Jerzy, Troki, zarys antropogeograficzny, Wilno 1935.

Tokarczyk, Andrzej, Karaimizm. Saga polskich Karaimów, Warszawa 2006.

Tokarczyk, Andrzej, The Smallest Miniority, „Poland”, 1984, nr 1, s. 34, 56.

Witort, Jan, Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego, Lwów 1898. Prymarnie opublikowane w częściach na łamach czasopisma „Lud” 1897–1898.

Wróblewska, Urszula, Działalność kulturalno-oświatowa Karaimów w Drugiej Rzeczypospolitej, Białystok 2015.

Z pobytu Pana Ministra Rolnictwa na Wileńszczyźnie, „Tygodnik Rolniczy”, nr 35/36, 1930, s. 491–494.

Zefir [Firkowicz, Zarach], Tienry siuwiarynia bołuszad, „Dostu Karajnyn”, t. II, 1932, s. 11–13.

Znamierowska-Prüfferowa, Maria, Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny, „Etnografia polska”, t. III, 1960, s. 426–432.

Życie karaimskie w Polsce. Troki, „Myśl Karaimska”, t. X, 1932–1934, z. 10, s. 117.

Pobierz

Opublikowane : 2020-12-30


PawelecM. (2020). Rolnicze święto «Orach toju» w obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny okresu międzywojennego. Almanach Karaimski, 9, 115-147. https://doi.org/10.33229/ak.2020.9.3

Mariusz Pawelec  lip3012@gmail.com
Badacz niezależny (Opole)  Polska
https://orcid.org/0000-0002-6936-3470

Doktor nauk humanistycznych, badacz kultury religijnej, edytor materiałów źródłowych do dziejów stosunków wyznaniowych w epoce nowożytnej. Członek Polskiego Towarzystwa Badań Reformacji oraz międzynarodowej Komisji do Badań nad Reformacją w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej przy Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, redaktor rocznika „Almanach Karaimski”, autor (bądź współautor) siedmiu publikacji książkowych oraz szeregu artykułów i opracowań.






Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Autorzy

Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Almanach karaimski są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.

Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Almanach karaimski udzielają Związkowi Karaimów Polskich niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalą na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).

Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.

Użytkownicy

Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych roku w Almanach karaimski pod następującymi warunkami:

  • uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu) oraz samej licencji;
  • bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w  oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.

Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2018 r. prawa autorskie są zastrzeżone.

Inne

Związek Karaimów Polskich zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).

Wersja papierowa czasopisma jest pierwotna.