Etymologia karaimskiego kybyn ‘pieróg’


Abstrakt

Artykuł bada etymologię karaimskiego wyrazu kybyn ‘pieróg’, wcześniej przedstawioną przez Ananiasza Zajączkowskiego od czasownika, który jest zaświadczony jedynie w języku tureckim. Kybyn jest znany tylko w karaimskim. Ta sama osnowa czasownikowa jest najprawdopodobniej podstawą innego wyrazu pochodnego, kybty ‘nożyce’, zaświadczonego w większej liczbie języków turkijskich od staroturkijskiego począwszy. Etymologię kybty również zaproponował Ananiasz Zajączkowski, a przyjęli ją późniejsi badacze. Niniejszy artykuł podaje nowe zaświadczenia, bada znaczenie tureckiego (göz) kıp- ‘mrugnąć (okiem)’ oraz bada prawdopodobieństwo związku kıp- z kırp- i kırk- ‘przyciąć; strzyc’. Warto zaznaczyć, że dziś kybyn stał się na Litwie jednym z najlepiej rozpoznawalnych produktów kultury karaimskiej.


Słowa kluczowe

Kybyn ‘pieróg’; karaimski; etymologia; wyrazy związane

Akalın, Şükrü Halûk (ed.) 2005. Türkçe sözlük. 10. Baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Alkım, U. Bahadır, Nazime Antel, Robert Avery, Janos Eckmann, Sofi Huri, Fahir İz, M. Mansuroğlu and Andreas Tietze (eds.) 1991. Redhouse Yeni Türkçe-İngilizce sözlük. New Redhouse Turkish-English dictionary. İstanbul: Redhouse Press.

Aqtay, Gulayhan and Henryk Jankowski 2015. A Crimean Karaim-English Dictionary. Poznań: Department of Asian Studies.

Atalay, Besim 1945. Ettuhfet-üz-Zekiyye fil-Lûgat-it-Türkiyye. İstanbul: Türk Dil Kurumu.

Äzizbäyov, X. Ä. (ed.) 1985. Azärbaycanca-rusca lüğät. Bakı: Azärbaycan Dövlät Näşriyyatı.

Baskakow, N. A., A. Zajączkowski and S. M. Szapszał (eds) 1974. Karaimsko-russko-pol′skij slovar′. Słownik karaimsko-rosyjsko-polski. Moskva: Russkij jazyk.

Bianchi, T. X and J. D. Kieffer 1837. Dictionnaire turc-français. Tome second. ش – ى. Paris.

Blagova, G. F. (ed.) 2000. Ètimologičeskij slovar′ tjurkskix jazykov T. VI. Moskva: Indrik.

Budagov 1871 = Budagov″, Lazar′ 1871. Sravnitel′nyj slovar′ turecko-tatarskix″ narĕčìj. Tom″ II. Sanktpeterburg″: Tipografìja Imperatorskoj Akademìi Nauk″.

Caferoğlu, Ahmet 1931. Kitâb al-İdrâk li-Lisân al-Atrâk. İstanbul: Evkaf Matbaası.

Clauson, Sir Gerard 1972. An etymological dictionary of pre-Thirteenth-Century Turkish. London: Oxford UP.

Dankoff, Robert and James Kelly 1985. Maḥmūd al-Kāšγarī. Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). Edited and translated with introduction and indices by Robert Dankoff in collaboration with James Kelly. Part III. Harvard: Harvard University Printing Office [= Turkish Sources VII].

Erdal, Marcel 1991. Old Turkic Word formation. A functional approach to the lexicon. Vol. I-II. Wiesbaden: O. Harrassowitz.

Fazylov, È. I. and M. T. Zijaeva 1978. Izyskannyj dar tjurkskomu jazyku (grammatičeskij traktat XIV v. na arabskom jazyku). Taškent: Fan.

Garkavec′, Oleksandr 2000. Urums′kyj slovnyk. Alma-Ata: “Dešt-i Kypčak”.

Garkavec, Aleksandr 2010. Kypčakskoe pis′mennoe nasledie. III. Kypkčakskoj slovar′ po armjanopis′mennym pamjatnikam XVI–XVII vekov. Almaty: Baur-Kasean.

Grønbech, Kaare 1942. Komanisches Wörterbuch. København: E. Munksgard.

Ianbay, Iala 2016. Krimchak dictionary. Wiesbaden: Harrassowitz, Ben Zvi Institute.

Judaxin, K. K. 1965. Kirgizsko-russkij slovar′. Moskva: Sovetskaja ènciklopedija.

Karahan, Saim Osman 2011. Dobruca Kırımtatar ağzı sözlüğü. Dicţionarul graiului tătar dobrogean. I A–D, II E–O, III Ö–Z. Köstence.

Kardaş, Nevin (et al.) 2000. Örnekleyiyle Türkçe sözlük. 2. F–K. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı.

Kasapoğlu Çengel, Hülya 2017. Kırgız Türkçesi grameri (Ses ve şekil bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu.

Kowalski, Tadeusz 1929. Karaimische Texte im Dialekt von Troki. Kraków: Polska Akademja Umiejętności.

Kurpeško-Tannagaševa, N. N. and F. Ja. Apon′kin 1993. Šor-qazaq pazoq qazaq-šor ürdegit söstük. Šorsko-russkij i russko-šorskij slovar′. Kemerovo: Kemerovskoe knižnoe izdatel′stvo.

Levitskaja, L. S. (ed.) 1989. Ètimologičeskij slovar′ tjurkskix jazykov. t. IV. Moskva: Nauka.

Mardkowicz, Aleksander 1935. Karaj sez-bitigi. Słownik karaimski. Karaimisches Wörterbuch. Łuck: Richter.

Meninski, Franciscus à Mesgnien 1780. Thesaurus linguarum orientalium Turcicae, Arabicae, Persicae […]. Viennae.

Molino, Giovanni 1641. Dittionario della lingua italiana, turchesca. Roma: Antonio Maria Gioiosi.

Akalın, Şükrü Halûk (ed.) 2005. Türkçe sözlük. 10. Baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Alkım, U. Bahadır, Nazime Antel, Robert Avery, Janos Eckmann, Sofi Huri, Fahir İz, M. Mansuroğlu and Andreas Tietze (eds) 1991. Redhouse Yeni Türkçe-İngilizce sözlük. New Redhouse Turkish-English dictionary. İstanbul: Redhouse Press.

Aqtay, Gulayhan and Henryk Jankowski 2015. A Crimean Karaim-English dictionary. Poznań: Department of Asian Studies.

Atalay, Besim 1945. Ettuhfet-üz-Zekiyye fil-Lûgat-it-Türkiyye. İstanbul: Türk Dil Kurumu.

Äzizbäyov, X. Ä. (ed.) 1985. Azärbaycanca-rusca lüğät. Bakı: Azärbaycan Dövlät Näşriyyatı.

Baskakow, N. A., A. Zajączkowski and S.M. Szapszał (eds) 1974. Karaimsko-russko-pol′skij slovar′. Słownik karaimsko-rosyjsko-polski. Moskva: Russkij jazyk.

Bianchi, T. X. and J.D. Kieffer 1837. Dictionnaire turc-français. Tome second. ش – ى. Paris.

Blagova, G. F. (ed.) 2000. Ètimologičeskij slovar′ tjurkskix jazykov T. VI. Moskva: Indrik.

Budagov 1871 = Budagov″, Lazar′ 1871. Sravnitel′nyj slovar′ turecko-tatarskix″ narĕčìj. Tom″ II. Sanktpeterburg″: Tipografìja Imperatorskoj Akademìi Nauk″.

Caferoğlu, Ahmet 1931. Kitâb al-İdrâk li-Lisân al-Atrâk. İstanbul: Evkaf Matbaası.

Clauson, Sir Gerard 1972. An etymological dictionary of pre-Thirteenth-Century Turkish. London: Oxford UP.

Dankoff, Robert and James Kelly 1985. Maḥmūd al-Kāšγarī. Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). Edited and translated with introduction and indices by Robert Dankoff in collaboration with James Kelly. Part III. Harvard: Harvard University Printing Office [= Turkish Sources VII].

Erdal, Marcel 1991. Old Turkic word formation. A functional approach to the lexicon. Vol. I–II. Wiesbaden: O. Harrassowitz.

Fazylov, È. I. and M.T. Zijaeva 1978. Izyskannyj dar tjurkskomu jazyku (grammatičeskij traktat XIV v. na arabskom jazyku). Taškent: Fan.

Garkavec′, Oleksandr 2000. Urums′kyj slovnyk. Alma-Ata: “Dešt-i Kypčak”.

Garkavec, Aleksandr 2010. Kypčakskoe pis′mennoe nasledie. III. Kypkčakskoj slovar′ po armjanopis′mennym pamjatnikam XVI–XVII vekov. Almaty: Baur-Kasean.

Grønbech, Kaare 1942. Komanisches Wörterbuch. København: E. Munksgard.

Ianbay, Iala 2016. Krimchak dictionary. Wiesbaden: Harrassowitz, Ben Zvi Institute.

Judaxin, K. K. 1965. Kirgizsko-russkij slovar′. Moskva: Sovetskaja ènciklopedija.

Karahan, Saim Osman 2011. Dobruca Kırımtatar ağzı sözlüğü. Dicţionarul graiului tătar dobrogean. I A–D, II E–O, III Ö–Z. Köstence.

Kardaş, Nevin (et al.) 2000. Örnekleyiyle Türkçe sözlük. 2. F–K. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı.

Kasapoğlu Çengel, Hülya 2017. Kırgız Türkçesi grameri (Ses ve şekil bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu.

Kowalski, Tadeusz 1929. Karaimische Texte im Dialekt von Troki. Kraków: Polska Akademja Umiejętności.

Kurpeško-Tannagaševa, N. N. and F. Ja. Apon′kin 1993. Šor-qazaq pazoq qazaq-šor ürdegit söstük. Šorsko-russkij i russko-šorskij slovar′. Kemerovo: Kemerovskoe knižnoe izdatel′stvo.

Levitskaja, L. S. (ed.) 1989. Ètimologičeskij slovar′ tjurkskix jazykov. t. IV. Moskva: Nauka.

Mardkowicz, Aleksander 1935. Karaj sez-bitigi. Słownik karaimski. Karaimi­sches Wörterbuch. Łuck: Richter.

Meninski, Franciscus à Mesgnien 1780. Thesaurus linguarum orientalium Turcicae, Arabicae, Persicae […]. Viennae.

Molino, Giovanni 1641. Dittionario della lingua italiana, turchesca. Roma: Antonio Maria Gioiosi.

NA 1963–1972. Tarama sözlüğü. Vol. I–VI. Ankara: Türk Dil Kurumu.

NA 1963–1979. Derleme sözlüğü I–XI. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Németh, Michał 2020. The Western Karaim Torah. A critical edition of a manu­script from 1720. Volume I. Leiden and Boston: Brill [=The Languages of Asia Series 24/1]

Özyetgin, A. Melek 2001. Ebū Ḥayyān. Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk. Fiil: Tarihi-Karşılaştırmalı Bir Gramer ve Sözlük Denemesi. Ankara: Köksav [= Tengrim Türklük Bilgisi Araştırmaları Dizisi 3].

Qudaybergenov, S. (et al. eds) 1980. Qïrɣïz adabiy tilinin grammatikasy. Frunze: Qïrɣïz SSR Ilimder akademiyasïnïn Til ǧana adabiyat institutu.

Radloff, W. 1899. Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialecte. II. Band. St. Pétersbourg.

Räsänen, Martti 1957. Materialien zur Morphologie der türkischen Sprachen. Studia Orientalia 21, 1–256.

Räsänen, Martti 1969. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türk­sprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura.

Rebi, David 2004. Krymčakskij jazyk. Krymčaksko-russkij slovar′. Simferopol′: Dolja.

Redhouse, James W. 1890. A Turkish and English lexicon shewing in English the significations of the Turkish terms. Constantinople: A.H. Boyajian.

Rocchi, Luciano 2011. Il dizionario turco-ottomano di Arcangelo Carradori (1650). Trieste: Edizioni Università Trieste.

Sāmī, Ş. 1317/1901. Ḳāmūs-i Türkī. Dār-Se‘ādet [İstanbul]: İḳdām Maṭbā‘ası.

Stachowski, Marek 2019. Kurzgefaßtes etymologisches Wörterbuch der türki­schen Sprache. Kraków: Księgarnia Akademicka.

Subrakova, O. V. (ed.) 2006. Xakassko-russkij slovar′. Novosybirsk: Nauka.

Syzdykova, R. G. and K.Š. Xusain (eds) 2001. Kazaxsko-russkij slovar′. Almaty: Dajk-Press..

Toparlı, Recep, M. Sadi Çögenli and Nevzat H. Yanık 2000. Kitâb-ı mecmû-ı tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Toparlı, Recep, Hanifi Vural and Recep Karaatlı 2007. Kıpçak Türkçesi sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Tryjarski, Edward. 1969. Dictionnaire arméno-kiptchak d’après trois manus­crits de collections viennoises. Tome I (fascicule III). Warszawa: Zakład Orientalistyki Polskiej Akademii Nauk.

Useyinov, S. M. 2005. Qırımtatarca-rusça luğat. Krymskotatarsko-russkij slovar′. Simferopol′: Ocaq.

Viguier, [Pierre François] 1790. Élémens de la langue turque. Constanti­nople: L’Imprimerie de Palais de France.

Wilkens, Jens 2021. Handwörterbuch des Altuigurischen. Altuigurisch – Deutsch – Türkisch. Göttingen: Universitätsverlag.

Woronowicz Ali 1935. Szczątki językowe Tatarów litewskich. Rocznik Tatarski 2, 351–367.

Zajączkowski, Ananiasz 1932. Sufiksy imienne i czasownikowe w języku zachod­niokaraimskim (Przyczynek do morfologji języków tureckich). Les suffixes nominaux et verbaux dans la langue des Karaïms occidentaux (Contribution à la morphologie des langues turques). Avec résumé français. Kraków: Polska Akademja Umiejętności.

Zaxarova, O. V. (et al. ed.) 1987. Grammatika kirgizskogo literaturnogo jazyka. Čast′ 1. Fonetika i morfologija. Frunze: Ilim.

Zenker, Julius Theodor 1876. Türkish-arabisch-persisches Handwörterbuch. Zweiter Band خ ⱧA – ى JA. Leipzig: Wilhelm Engelmann.

Žanpeyisov, Erbol (et al. eds.) 2002. Qazaq grammatikasï. Fonetika, sözžasam, morfologiya, sintaksis. Astana: A. Baytursïnulï atïndaɣï Til Bilimi Institutï.


Opublikowane : 2021-12-30


Jankowski, H. (2021). Etymologia karaimskiego kybyn ‘pieróg’. Almanach Karaimski, 10, 61-71. https://doi.org/10.33229/ak.2021.10.4

Henryk Jankowski  henko@amu.edu.pl
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wydział Neofilologii, Katedra Studiów Azjatyckich  Polska
https://orcid.org/0000-0003-2576-1204

Profesor w Katedrze Studiów Azjatyckich Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Językoznawca, turkolog i hungarysta, założyciel poznańskiej turkologii. Jest autorem i współautorem blisko 200 publikacji, w tym kilku książek i wielu artykułów, publikowanych w polskich i światowych wydawnictwach, takich jak De Gruyter, Brill i Harrassowitz, zapraszany do udziału w wydawnictwach ogólnych i monograficznych, takich jak Handbook of Jewish Languages, Word-formation: An International Handbook of the Languages of Europe, Encyclopedia of Hebrew Language and Linguistics, Encyclopedia of Turkic Language and Linguistics (w przygotowaniu). Przez wiele lat zajmował się turkijskimi językami Krymu, krymskotatarskim, krymskotureckim, krymskokaraimskim i krymczackim. Inne języki z obszaru jego zainteresowań to turecki, kazachski, kirgiski i uzbecki. Wiele prac poświęcił też piśmiennictwu Tatarów litewsko-polskich.






Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Autorzy

Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Almanach karaimski są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.

Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Almanach karaimski udzielają Związkowi Karaimów Polskich niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalą na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).

Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.

Użytkownicy

Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych roku w Almanach karaimski pod następującymi warunkami:

  • uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu) oraz samej licencji;
  • bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w  oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.

Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2018 r. prawa autorskie są zastrzeżone.

Inne

Związek Karaimów Polskich zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).

Wersja papierowa czasopisma jest pierwotna.